Quảng Ngãi - Từ những lớp tập huấn, hướng dẫn khai thác và bảo quản rong mơ, người dân đã biết cách giữ nguồn lợi biển, tạo sinh kế và vươn lên thoát nghèo.
Rong mơ – nguồn sinh kế giúp người dân ven biển thoát nghèo
Xã Vạn Tường và Đông Sơn (Quảng Ngãi) là nơi tập trung nhiều rong mơ ở vùng biển ven bờ. Với những người lớn tuổi, không còn đủ sức vươn khơi đánh bắt xa bờ hay không có công việc ổn định, rong mơ mang ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là khoản tiền kiếm thêm mà còn là cơ hội cải thiện kinh tế gia đình, giảm bớt gánh nặng chi tiêu.
Ở tuổi 78, ông Nguyễn Chì trú thôn Châu Thuận Biển cho biết, đã có nhiều năm gắn bó với vùng biển địa phương. Theo ông, rong mơ nếu được mùa, được giá thì người dân có thể kiếm được khoản thu nhập khá trong thời gian ngắn. Giá rong mơ khô được thương lái thu mua khoảng 7.000 đồng/kg. Trung bình, 4kg rong tươi mới cho ra 1kg rong khô. Với sản lượng thu hoạch hơn 600kg rong tươi mỗi ngày, một gia đình có thể thu được khoảng 150kg rong khô, tương đương hơn 1 triệu đồng tiền bán rong.
Tuy nhiên, niềm vui ấy không kéo dài quanh năm. Mùa khai thác rong mơ chỉ khoảng một tháng. Khi rong già, chất lượng giảm, không còn đáp ứng yêu cầu thu mua của thương lái, người dân buộc phải kết thúc mùa khai thác và chờ đến năm sau.
“Có năm rong được mùa, được giá, người dân phấn khởi lắm. Nhờ có rong mơ, nhiều người lớn tuổi, không có công việc ổn định cũng có thêm nguồn thu nhập khá. Có người còn vươn lên thoát nghèo nhờ nghề này. Từ khi Nhà nước triển khai các dự án bảo vệ và phát triển rong mơ, nguồn rong được phục hồi, phát triển tốt hơn, người dân cũng có thêm điều kiện để khai thác”, ông Chì chia sẻ.
Rong mơ không đơn thuần là một loại thực vật biển có thể thu hoạch rồi bán cho thương lái. Những thảm rong trải dài dưới đáy biển còn được ví như những khu rừng tự nhiên, nơi trú ngụ, kiếm ăn và sinh sản của nhiều loài thủy sản. Đây là mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái ven bờ, góp phần duy trì đa dạng sinh học và bảo vệ nguồn lợi thủy sản.
Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh, giảng viên Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng, cho biết rừng rong mơ là sinh vật sản xuất sơ cấp quan trọng, có khả năng chuyển hóa năng lượng và CO2 thành chất dinh dưỡng, cung cấp nguồn thức ăn cho các tầng sinh vật trong hệ sinh thái biển, đồng thời góp phần điều hòa môi trường nước.
Theo ông, khai thác theo kiểu “cắt loạt”, tương tự như gặt lúa, sẽ làm suy giảm nguồn lợi, ảnh hưởng đến khả năng tái sinh của rong và nơi cư trú, sinh sản của nhiều loài thủy sản. Ngược lại, giữ được những thảm rong, khai thác có chọn lọc và đúng kỹ thuật sẽ tạo nền tảng cho cả bảo tồn thiên nhiên lẫn phát triển kinh tế xanh.
Trước đây, việc thu hoạch rong mơ tại một số khu vực còn diễn ra tự phát, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và nhu cầu của từng hộ. Khi chưa có quy hoạch cụ thể, chưa xác định rõ khu vực được phép khai thác và khu vực cần bảo vệ, nguy cơ khai thác quá mức, ảnh hưởng đến khả năng phục hồi tự nhiên là điều khó tránh khỏi.
Giữ gìn "lộc biển" để phát triển kinh tế
Từ thực tế đó, Dự án “Bảo vệ, khai thác và phát triển rong mơ khu vực các xã ven biển Vạn Tường và Đông Sơn, tỉnh Quảng Ngãi gắn với sinh kế bền vững của cộng đồng” được triển khai từ tháng 8.2024 đến tháng 9.2026, do Chương trình Phát triển Liên hợp quốc và Quỹ Môi trường toàn cầu thông qua Chương trình tài trợ các dự án nhỏ hỗ trợ.
Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Quảng Ngãi là đơn vị chủ trì, phối hợp với chính quyền địa phương và các nhà khoa học tổ chức khảo sát, đánh giá hiện trạng nguồn lợi rong mơ; lập bản đồ phân bố rong, thả phao khoanh vùng bảo vệ, tập huấn kỹ thuật khai thác, bảo quản, sơ chế sạch và nâng cao giá trị sản phẩm. Đồng thời, dự án từng bước kết nối hoạt động bảo tồn rong mơ với phát triển du lịch học tập cộng đồng.
Điểm đáng chú ý là dự án không chỉ tập trung bảo vệ tài nguyên mà còn hướng đến lợi ích thiết thực của người dân. Bởi bảo tồn sẽ khó đạt hiệu quả nếu người dân chỉ được yêu cầu hạn chế khai thác mà không được hỗ trợ kiến thức, kỹ thuật và sinh kế thay thế. Khi hiểu rằng bảo vệ rong mơ giúp nguồn lợi phục hồi, sản lượng khai thác ổn định và sản phẩm có giá trị cao hơn, người dân sẽ chủ động tham gia gìn giữ tài nguyên.
Bà Bùi Thị Hạnh, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Quảng Ngãi, cho biết thông qua dự án, người dân được hướng dẫn bảo quản, sơ chế rong mơ để kéo dài thời gian lưu trữ, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm. Bên cạnh đó, đơn vị còn tư vấn phát triển du lịch cộng đồng theo hướng du lịch học tập, đưa du khách đến địa phương tìm hiểu thiên nhiên, văn hóa bản địa và những nét sinh hoạt truyền thống của cư dân vùng biển.
Theo bà Hạnh, khi giá trị rong mơ được nâng lên, người dân không chỉ có thêm nguồn thu từ khai thác nguyên liệu mà còn có cơ hội tham gia các hoạt động dịch vụ du lịch, giới thiệu sản phẩm và văn hóa địa phương. Đây là hướng đi giúp đa dạng hóa sinh kế, giảm sự phụ thuộc vào một nguồn thu nhập duy nhất.
Hiện hai xã Vạn Tường và Đông Sơn có gần 500ha rong mơ. Để tổ chức quản lý và phát huy nguồn lợi này, xã Vạn Tường đã thành lập Ban đại diện Tổ cộng đồng tại Gành Yến; xã Đông Sơn cũng chính thức công nhận Ban đại diện Tổ cộng đồng với 13 thành viên tại địa bàn.
Cùng với việc thành lập các tổ cộng đồng, người dân được hướng dẫn sử dụng lưỡi hái, lưỡi liềm để cắt rong, chừa lại phần gốc từ 20 - 30cm nhằm tạo điều kiện cho rong tiếp tục phát triển. Việc khai thác cũng cần tuân thủ thời điểm phù hợp, tránh tác động đến những khu vực có vai trò quan trọng đối với quá trình sinh sản, trú ngụ của thủy sản.
Anh Trương Tràng, trú tại thôn Châu Thuận Biển, xã Đông Sơn, cho rằng để rong mơ mang lại giá trị lâu dài, người dân cần thay đổi cách khai thác. Theo anh, việc sử dụng lưỡi hái hoặc lưỡi liềm để cắt, chừa lại phần gốc từ 20 - 30cm là cần thiết để bảo vệ khả năng tái sinh của rong. Đồng thời, cần quy hoạch phân khu khai thác theo tỷ lệ hợp lý, chẳng hạn khai thác 7 phần, giữ lại 3 phần làm nơi trú ngụ cho các loài hải sản, tránh tình trạng khai thác trắng trên toàn bộ bề mặt bãi rong.
Ông Nguyễn Văn Phúc, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Đông Sơn, cho biết nhờ các tổ cộng đồng tích cực tuyên truyền, ý thức chấp hành thời điểm khai thác rong mơ của người dân đã được nâng lên rõ rệt. Người dân cơ bản thực hiện việc giữ lại khoảng 30% trữ lượng cây rong để phục vụ tái tạo nguồn lợi tự nhiên.
Trong năm 2026, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh phối hợp với các chuyên gia tiếp tục tổ chức tập huấn, hướng dẫn phương thức bảo quản, sơ chế rong mơ bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm; kỹ thuật cắt chừa gốc để bảo vệ nơi cư trú, sinh sản của thủy sản và kết nối du lịch học tập cộng đồng.
Những hoạt động này cho thấy, khi được tiếp cận kiến thức khoa học và hướng dẫn kỹ thuật, người dân có thể thay đổi cách làm, từ khai thác tự phát sang khai thác có trách nhiệm. Đây là yếu tố quan trọng để bảo vệ nguồn lợi, đồng thời giữ được nguồn thu nhập lâu dài cho chính cộng đồng.
Theo Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh, cảnh quan của các bãi rong mơ là tài nguyên quý để địa phương tổ chức các tour lặn biển ngắm rong, xây dựng không gian học tập tự nhiên cho học sinh, sinh viên và phát triển du lịch sinh thái cộng đồng.
Khi được tổ chức hợp lý, người dân có thể tham gia nhiều hoạt động dịch vụ như hướng dẫn du khách, giới thiệu văn hóa bản địa, ẩm thực và sản phẩm địa phương. Như vậy, giá trị kinh tế của rong mơ không còn bó hẹp trong khoản thu từ bán rong tươi, rong khô mà được mở rộng thành chuỗi sản phẩm, dịch vụ gắn với tài nguyên thiên nhiên.
Trong bối cảnh nguồn lợi thủy sản ven bờ ngày càng suy giảm, biến đổi khí hậu tác động rõ nét đến sinh kế ngư dân, bảo vệ những cánh rừng rong mơ không chỉ là nhiệm vụ môi trường mà còn là giải pháp kinh tế - xã hội. Muốn người dân thoát nghèo bền vững, cần giúp họ khai thác tài nguyên có trách nhiệm, nâng cao giá trị sản phẩm và có thêm cơ hội việc làm từ những lợi thế sẵn có của địa phương.
Nguồn: Bảo vệ, khai thác rong mơ bền vững, mở lối thoát nghèo cho người dân ven biển Quảng Ngãi
