Trong bối cảnh du lịch hiện đại, khi con người ngày càng tìm kiếm những trải nghiệm hướng tới sự cân bằng tinh thần, kết nối với thiên nhiên và văn hóa, du lịch chữa lành (healing tourism) nổi lên như một xu hướng đầy tiềm năng. Xu hướng này đang được cụ thể hóa qua sự kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.
Du lịch chữa lành nhấn mạnh việc sử dụng không gian thiên nhiên, hoạt động trải nghiệm và tương tác văn hóa để giúp du khách phục hồi thể chất, tinh thần, cũng như về cảm xúc. Khác với du lịch truyền thống tập trung vào tham quan, mua sắm, du lịch chữa lành lấy con người và cộng đồng làm trung tâm, mang lại lợi ích kép. Đó là vừa nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân địa phương, vừa tạo ra những trải nghiệm sâu sắc, ý nghĩa cho du khách. Xu hướng này phù hợp với nhu cầu xã hội hiện đại, nơi con người muốn tái kết nối với thiên nhiên, tìm lại sự cân bằng sau áp lực cuộc sống.
Quảng Ninh có nguồn tài nguyên biển phong phú, có thể sử dụng làm không gian chữa lành, nơi du khách thỏa mãn nhu cầu thư giãn. Nhiều địa phương trong tỉnh đang hình thành mô hình vừa phát triển nuôi biển vừa làm du lịch. Hội thảo “Bàn về phát triển Du lịch biển xanh - Du lịch hạnh phúc, hướng đi tương lai cho các hợp tác xã” do Liên minh Hợp tác xã tỉnh phối hợp với đặc khu Cô Tô tổ chức vào tháng 5 vừa qua đã làm rõ nhiều nội dung liên quan, như: Vấn đề kết nối “tam ngư” (ngư dân - ngư nghiệp - ngư trường) với du lịch, ngư dân trở thành người kể chuyện văn hóa biển, trải nghiệm du lịch giá trị cao, bảo vệ và tái tạo thành không gian sinh thái.
Nhiều hợp tác xã trong tỉnh đang chuyển mình sang du lịch cộng đồng, homestay, tour trải nghiệm và giáo dục môi trường. Theo thống kê, toàn tỉnh hiện có 1.241 hợp tác xã đang hoạt động. Các mô hình như: Coto Village, Hợp tác xã Hồng Hải, Hợp tác xã Con đò cổ tích trên vịnh Hạ Long, Hợp tác xã Phất Cờ ở Vân Đồn cho thấy sự liên kết chặt chẽ giữa lưu trú, vận chuyển, ẩm thực và trải nghiệm, tạo chuỗi dịch vụ xanh, đồng bộ.
Tham gia các mô hình này, du khách còn thực hiện cấy lúa, nhặt rác bảo vệ môi trường biển, trải nghiệm cuộc sống ngư dân, thưởng thức hải sản ngay trên lồng bè. Những hoạt động này mang lại cảm giác hạnh phúc cho cả du khách lẫn cộng đồng địa phương. Ông Ngô Tất Thắng, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Quảng Ninh, cho biết: "Hiện nay, toàn tỉnh có hơn 400 hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực thủy sản và nuôi biển. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng các chuỗi liên kết sản xuất quy mô lớn thay thế mô hình sản xuất manh mún trước đây. Liên minh Hợp tác xã tỉnh đang nghiên cứu xây dựng đề án “Làng hợp tác xã nuôi biển hiện đại kiểu mẫu”, hướng tới hình thành trung tâm nuôi biển công nghệ cao kết hợp du lịch sinh thái biển".
Lợi ích bền vững của du lịch chữa lành còn tập trung vào du lịch xanh, giảm tác động tiêu cực, thúc đẩy tái tạo nguồn lợi thủy sản và giữ gìn hệ sinh thái biển. Theo PGS.TS. Nguyễn Hữu Dũng, Chủ tịch Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam, Quảng Ninh hiện là địa phương tiên phong của cả nước trong kết hợp nuôi biển công nghệ cao với du lịch trải nghiệm. Đây là mô hình vừa giúp tạo sinh kế mới cho ngư dân, vừa giảm áp lực khai thác nguồn lợi tự nhiên. Các hoạt động tham quan lồng nuôi, trải nghiệm nghề biển, thưởng thức hải sản tại chỗ, hay tìm hiểu hệ sinh thái biển đang dần trở thành sản phẩm du lịch mới. Mô hình nuôi biển sinh thái gắn với cộng đồng giúp ngư dân không chỉ sản xuất, mà còn trực tiếp làm du lịch, giới thiệu văn hóa làng chài. Điều này giúp hình thành chuỗi giá trị mới, trong đó sản xuất không còn tách rời du lịch và bảo tồn.
Với định hướng đến năm 2030, Quảng Ninh đang đầu tư hạ tầng để đón lượng khách lớn hơn, đồng thời giữ vững bản sắc bền vững. Du lịch chữa lành không chỉ là sản phẩm du lịch, mà là chiến lược phát triển toàn diện, lấy hạnh phúc của con người, bảo tồn bản sắc văn hóa, lan tỏa giá trị văn hóa và sự hài hòa với thiên nhiên làm mục tiêu cốt lõi. Du lịch chữa lành chính là hướng đi tương lai, nơi mà phát triển kinh tế song hành cùng giá trị nhân văn và bảo tồn di sản thiên nhiên.
Theo GS.TS. Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng Trường Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, xu hướng du lịch chữa lành đang ngày càng rõ nét trong xã hội hiện đại, nơi con người chịu nhiều áp lực. Tại Quảng Ninh, có rất nhiều không gian xanh để phát triển du lịch chữa lành. Trong đó, không gian biển xanh không chỉ là tài nguyên du lịch, mà còn là không gian giúp con người tái kết nối với thiên nhiên, phục hồi tinh thần và tìm lại sự cân bằng trong cuộc sống. Và sự phát triển của một địa phương không nên chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế, hay số lượng khách du lịch, mà phải được đánh giá bằng mức độ hạnh phúc của cộng đồng.
Từ những mô hình cụ thể tại Cô Tô, Vân Đồn, hay một số xã, phường khác trong tỉnh, có thể thấy “du lịch hạnh phúc” không còn là khái niệm mang tính khẩu hiệu. Đó là hành trình thay đổi tư duy chuyển từ khai thác ngắn hạn sang tạo dựng hệ sinh thái kinh tế bền vững dựa trên văn hóa, môi trường và con người. Con đường ấy chắc chắn còn nhiều thách thức, nhưng chính sự chuyển động từ cộng đồng đang mở ra hy vọng về một tương lai mới cho Quảng Ninh.
