Mô hình nuôi mực lá trên bờ bằng công nghệ aquaponics tại TP.HCM giúp giảm phát thải, kiểm soát dịch bệnh, tạo hải sản chất lượng cao và mở hướng phát triển nuôi biển đô thị.
Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào môi trường biển tự nhiên, một mô hình nuôi mực lá trên bể cạn theo công nghệ aquaponics (mô hình nông nghiệp tuần hoàn khép kín kết hợp giữa nuôi trồng thủy sản và thủy canh, trồng rau không cần đất) đang được thử nghiệm tại TP. Hồ Chí Minh mở ra cách tiếp cận mới cho nuôi biển công nghệ cao.
Không chỉ hướng đến tạo ra nguồn hải sản sống phục vụ phân khúc nhà hàng cao cấp, mô hình còn cho thấy khả năng giảm phát thải, kiểm soát dịch bệnh và tận dụng chất thải theo mô hình kinh tế tuần hoàn.
* Đưa mực biển lên bờ
Giữa khu vực nội đô TP. Hồ Chí Minh, những con mực lá vốn quen thuộc với vùng biển nay được nuôi trong một hồ nước biển nhân tạo rộng khoảng 100 m². Đây là mô hình do Công ty TNHH Công nghệ sinh học MEGA nghiên cứu và phát triển, với mục tiêu đưa những đối tượng thủy sản biển có giá trị cao lên nuôi trong hệ thống tuần hoàn khép kín.
Trong mỗi vụ, hồ nuôi khoảng 500 con mực giống, cỡ 30 gram/con. Sau khoảng 1,5-2 tháng chăm sóc, mực đạt trọng lượng khoảng 200 gram và bắt đầu được thu hoạch. Theo tính toán, mỗi năm có thể nuôi khoảng bốn vụ, với doanh thu mỗi vụ khoảng 100 triệu đồng.
Ông Nguyễn Ngọc Thạnh, Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ sinh học MEGA cho biết, khác với hình thức nuôi truyền thống phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nước tự nhiên, hệ thống này vận hành theo nguyên lý tuần hoàn. Nước được tái sử dụng liên tục, người nuôi chủ yếu theo dõi các chỉ số môi trường và điều chỉnh khi cần thiết thay vì thường xuyên thay nước.
"Điều quan trọng nhất là hệ thống gần như không xả thải ra môi trường. Chúng tôi cũng không đưa nước mới từ bên ngoài vào thường xuyên nên hạn chế đáng kể nguy cơ mang theo mầm bệnh. Người nuôi vừa giảm công lao động, vừa chủ động kiểm soát điều kiện nuôi", ông Thạnh chia sẻ.
Theo ông, việc đưa mực lên nuôi trên bờ còn giúp giảm đáng kể những rủi ro do thời tiết cực đoan, bão hay biến động môi trường biển - những yếu tố vốn ảnh hưởng lớn đến nghề nuôi biển truyền thống.
Bên cạnh đó, điểm khác biệt lớn nhất của mô hình nằm ở công nghệ aquaponics - hệ thống kết hợp nuôi thủy sản với trồng thực vật trong cùng một vòng tuần hoàn. Theo đó, lượng thức ăn dư thừa và chất thải từ mực sau khi được hệ vi sinh xử lý sẽ chuyển hóa thành các dạng dinh dưỡng như amoni, nitrat để cây trồng hấp thu. Sau khi được thực vật làm sạch, nước tiếp tục quay trở lại hồ nuôi. Nhờ cơ chế này, hệ thống gần như không phát sinh nước thải ra môi trường.
“Với nhiều mô hình nuôi thủy sản hiện nay, lượng chất thải phát sinh vẫn là bài toán lớn. Ví dụ trong nuôi tôm, để tạo ra một tấn sản phẩm có thể phát sinh một lượng rất lớn chất thải ra môi trường, nếu không được xử lý tốt sẽ tạo áp lực lên nguồn nước và hệ sinh thái. Với hệ thống tuần hoàn, mục tiêu của chúng tôi là giữ toàn bộ dòng vật chất ở lại trong hệ thống để tiếp tục được chuyển hóa và sử dụng", ông Thạnh chia sẻ.
Không chỉ giảm phát thải, việc vận hành trong môi trường khép kín còn giúp kiểm soát chặt chẽ chất lượng nước, hạn chế tồn dư các yếu tố gây ô nhiễm và tạo điều kiện để truy xuất toàn bộ quá trình nuôi.
Theo ông Thạnh, công nghệ này còn mở ra khả năng phát triển nuôi biển ngay trong khu vực đô thị - điều vốn rất khó thực hiện nếu sử dụng hình thức nuôi truyền thống do nguy cơ phát sinh nước thải mặn.
Không giống các mô hình nuôi hướng đến sản lượng lớn, Công ty TNHH Công nghệ sinh học MEGA xác định phân khúc của mình là các nhà hàng cao cấp, đặc biệt là những đơn vị phục vụ món sashimi hoặc hải sản sống.
Theo ông Thạnh, mực lá sống hiện có giá bán khoảng 1,2 triệu đồng/kg khi giao đến nhà hàng. Mức giá này phản ánh giá trị của sản phẩm tươi sống, được vận chuyển trong điều kiện đảm bảo chất lượng và có thể truy xuất toàn bộ quy trình nuôi.
"Nhu cầu của thị trường TP. Hồ Chí Minh rất lớn. Nhiều đầu bếp, nhiều nhà hàng Nhật Bản, Hàn Quốc đã đến tận nơi xem mô hình và đánh giá chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên hiện nay chúng tôi vẫn chưa đủ sản lượng để cung cấp vì mục tiêu chính vẫn là hoàn thiện quy trình công nghệ", ông Thạnh nói.
Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là thức ăn cho mực. Loài này vẫn chủ yếu sử dụng mồi tươi sống, trong khi việc vận chuyển và bảo quản từ vùng biển về nội đô khiến chi phí rất cao. Đây cũng là lý do doanh nghiệp đang tìm kiếm đối tác để phát triển vùng cung ứng thức ăn gần khu vực ven biển.
* Hướng đi mới cho kinh tế biển đô thị
Theo ông Nguyễn Ngọc Thạnh, Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ sinh học MEGA, giá trị lớn nhất của mô hình không nằm ở việc nuôi thành công một đối tượng mới, mà ở khả năng mở rộng công nghệ cho nhiều loài hải sản có giá trị kinh tế cao.
"Mực là đối tượng rất nhạy cảm với chất lượng nước. Nếu mực có thể thích nghi và phát triển tốt trong hệ thống này thì về nguyên tắc chúng tôi có thể nghiên cứu tiếp với tôm hùm, cá mú đỏ hoặc các đối tượng hải sản có giá trị cao khác. Hiện trong hệ thống thử nghiệm cũng đã đưa tôm hùm vào nuôi ghép nhằm đánh giá khả năng thích nghi, đồng thời tận dụng lượng thức ăn còn dư trong hồ mực” ông Thạnh cho biết.
Theo ông, mô hình này không hướng tới thay thế hoàn toàn nuôi biển truyền thống mà phù hợp với những đối tượng có giá trị kinh tế cao, khó vận chuyển hoặc yêu cầu chất lượng rất nghiêm ngặt. Đặc biệt, việc kiểm soát hoàn toàn nguồn nước, thức ăn và môi trường nuôi giúp sản phẩm có độ an toàn và tính ổn định cao hơn.
Để phát triển rộng hơn, người nuôi vẫn cần được trang bị kiến thức về vận hành hệ thống tuần hoàn, kiểm soát chất lượng nước và bổ sung khoáng chất phù hợp. Bên cạnh đó, chi phí đầu tư khoảng 100 – 200 triệu đồng cũng được đánh giá là phù hợp với điều kiện đầu tư của nông dân.Đánh giá về mô hình, ông Nguyễn Văn Mười, đại diện Hiệp hội Trang trại và Doanh nghiệp Nông nghiệp Việt Nam, cho rằng việc ứng dụng công nghệ tuần hoàn trong nuôi biển không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn tạo nguồn cung ổn định cho thị trường, nhất là đối với các sản phẩm thủy sản chất lượng cao.
"Khi chúng ta nuôi theo hướng công nghiệp, ứng dụng công nghệ vào sản xuất sẽ tạo ra sản lượng ổn định hơn cho người nuôi, đồng thời đáp ứng nhu cầu của thị trường và các đầu mối tiêu thụ khi cần nguồn hàng chất lượng cao", ông Mười nhận định.
Theo các chuyên gia, mô hình nuôi mực theo chu trình tuần hoàn đặc biệt phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp đô thị và kinh tế tuần hoàn. Không chỉ dừng lại ở mực lá, hệ thống còn có thể kết hợp nuôi các loài hải sản giá trị cao như tôm hùm hoặc cá biển đặc sản, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng diện tích và mở ra hướng phát triển mới cho nuôi thủy sản công nghệ cao ngay trong khu vực đô thị hoặc vùng ven đô.Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển kinh tế biển theo hướng xanh và bền vững, những mô hình nuôi biển tuần hoàn như aquaponics mở ra một hướng đi mới, thay vì chỉ gia tăng sản lượng, mô hình đặt trọng tâm vào việc sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải, kiểm soát chất lượng và tạo ra các sản phẩm giá trị cao phục vụ thị trường.
Dù vẫn còn nhiều bài toán phải tiếp tục hoàn thiện như nguồn thức ăn, chi phí đầu tư hay mở rộng quy mô sản xuất, việc đưa thành công mực lá - một loài hải sản được đánh giá rất nhạy cảm với môi trường - lên nuôi trong hệ thống tuần hoàn khép kín đã cho thấy tiềm năng của công nghệ trong phát triển nuôi biển đô thị.
Nếu tiếp tục được hoàn thiện và nhân rộng, đây không chỉ là một mô hình sản xuất mới mà còn có thể trở thành một hướng phát triển cho kinh tế biển công nghệ cao, góp phần đa dạng hóa nguồn cung hải sản chất lượng cao và giảm áp lực lên môi trường biển tự nhiên.
