Hiệp ước Biển cả tạo cơ chế lập khu bảo tồn biển quốc tế

Biển cả chiếm hai phần ba diện tích đại dương và gần một nửa bề mặt Trái đất. Vùng không gian rộng lớn này giữ vai trò thiết yếu trong điều hòa khí hậu, chu trình nước và bảo đảm an ninh lương thực toàn cầu.

Trao đổi với Euronews Earth, bà Nathalie Rey, Cố vấn chiến lược cấp cao của Liên minh Biển cả, gọi đây là một phần của tài sản chung toàn cầu, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm chung trong gìn giữ đại dương.

Hiệp ước Biển cả (BBNJ) có hiệu lực ngày 17/1/2026. Đây là thỏa thuận quốc tế có tính ràng buộc pháp lý đầu tiên tập trung riêng vào bảo vệ đa dạng sinh học ở những vùng biển này.

Lấp khoảng trống bảo vệ đại dương

Biển cả nằm ngoài vùng biển thuộc quyền tài phán quốc gia, thường vượt quá giới hạn 200 hải lý, tương đương khoảng 370 km. Theo bài viết của Euronews, khoảng 2.000 loài mới được phát hiện tại đây mỗi năm.

Dù có giá trị lớn, công tác quản trị biển cả lâu nay vẫn phân tán. Bà Rey cho biết các cơ quan phụ trách vận tải biển hoặc nghề cá chủ yếu có nhiệm vụ liên quan đến khai thác, sử dụng, thay vì bảo vệ toàn diện khu vực này.

Trong khi đó, đại dương hiện đang chịu sức ép từ việc đánh bắt quá mức, đánh bắt bằng lưới kéo sát đáy biển, ô nhiễm nhựa và hóa chất, khai thác khoáng sản biển sâu, các biện pháp can thiệp kỹ thuật vào hệ thống Trái đất và biến đổi khí hậu. Công nghệ phát triển cũng làm gia tăng khả năng tác động tới những vùng biển xa xôi.

Để lấp khoảng trống quản trị, hơn 190 quốc gia đã tham gia quá trình đàm phán kéo dài hơn hai thập kỷ. Đại dịch khiến tiến trình chậm thêm vài năm, trước khi văn bản cuối cùng được thông qua năm 2023.

Chỉ trong 2 năm, Hhệp ước đã được 60 quốc gia phê chuẩn, đạt mức cần thiết để có hiệu lực. Theo bà Rey, tốc độ này cho thấy sự ủng hộ chính trị mạnh mẽ, bởi một số hiệp ước quốc tế phải mất cả thập kỷ mới có hiệu lực. Tính đến ngày 4/10, Hiệp ước đã có hơn 100 bên tham gia. 

Thay đổi quan trọng mà hiệp ước mang lại là quy trình pháp lý rõ ràng để thành lập khu bảo tồn biển trên biển cả, bao gồm xây dựng, thống nhất và thực thi đề xuất. Hiệp ước cũng yêu cầu đánh giá tác động môi trường trước khi triển khai những hoạt động có nguy cơ gây hại.

Các công cụ này giúp thực hiện những cam kết bảo vệ đại dương đã có, đồng thời hỗ trợ phối hợp giữa các khuôn khổ như Công ước Barcelona, các tổ chức nghề cá khu vực và tổ chức hàng hải.

Một nội dung khác được bà Rey nhấn mạnh là công bằng trong tiếp cận lợi ích từ đại dương. Nguồn gen của sinh vật biển sâu, như bọt biển, có thể mở ra những đột phá trong phát triển dược phẩm. Tuy nhiên, lợi ích hiện chủ yếu thuộc về các quốc gia, doanh nghiệp có đủ nguồn lực khai thác.

Hiệp ước hướng tới cơ hội tiếp cận lợi ích công bằng hơn cho các nước đang phát triển. Đồng thời, các quốc gia này được hỗ trợ năng lực để tham gia nghiên cứu khoa học biển và tự thực hiện những quy định của hiệp định.

Tránh bảo tồn chỉ trên giấy

Có khung pháp lý là bước khởi đầu. Theo bà Rey, mặc dù tiến bộ công nghệ đang giúp việc theo dõi thuận lợi hơn, nhưng giám sát và thực thi trên một không gian biển rộng lớn vẫn là thách thức.

Các công cụ vệ tinh hiện có thể giám sát hoạt động đánh bắt ở vùng biển xa mà không cần lực lượng trực tiếp có mặt tại khu vực đó. Khả năng này hỗ trợ phát hiện hoạt động trên biển và theo dõi việc thực hiện các biện pháp bảo vệ.

Địa Trung Hải là ví dụ cho thấy nhu cầu phối hợp quản trị. Khu vực chiếm chưa đầy 1% diện tích đại dương toàn cầu nhưng là nơi sinh sống của khoảng 18% số loài sinh vật biển đã được ghi nhận.

Theo Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF), hệ sinh thái ở đây có mối liên hệ chặt chẽ, trong khi quản lý lại phân tán giữa các ngành và khu vực pháp lý. Điều đó gây khó khăn khi xử lý tác động tích tụ hoặc quản lý nguồn tài nguyên chung.

WWF cho rằng khu bảo tồn biển, đánh giá tác động môi trường và hỗ trợ năng lực theo hiệp ước sẽ giúp các quốc gia chuyển cam kết thành hành động cụ thể. Tổ chức này cũng kêu gọi những nước chưa phê chuẩn sớm tham gia.

Bà Rey thừa nhận nguy cơ khu bảo tồn chỉ tồn tại trên giấy là có thật. Tuy nhiên, hiệp ước có cơ chế nhằm hạn chế tình trạng đó, trong đó cho phép bỏ phiếu về đề xuất bảo vệ biển thay vì luôn đòi hỏi đồng thuận tuyệt đối. Nhờ vậy, một quốc gia đơn lẻ không thể ngăn cản tiến trình vô thời hạn.

Hội nghị các bên đầu tiên của Hiệp ước Biển cả dự kiến diễn ra vào tháng 1/2027. Hội nghị sẽ thành lập các cơ quan quản lý, xây dựng quy tắc thủ tục và các quy trình quan trọng, qua đó định hình cách hiệp ước vận hành trên thực tế.

Bà Rey nhấn mạnh sự quan tâm và ủng hộ chính trị sẽ quyết định khả năng đưa những điều khoản trên giấy thành hành động bảo vệ đại dương.