Với hơn 9 triệu tấn sản lượng mỗi năm và kim ngạch xuất khẩu 10,5 tỷ USD, Việt Nam nằm trong nhóm cường quốc thủy sản thế giới. Báo cáo SOFIA 2026 của FAO không chỉ cho thấy quy mô sản xuất và năng lực thương mại của Việt Nam, mà còn làm rõ vai trò ngày càng quan trọng của nuôi trồng thủy sản trong bảo đảm nguồn cung thực phẩm toàn cầu.
Việt Nam trong nhóm cường quốc sản xuất thủy sản
Theo báo cáo The State of World Fisheries and Aquaculture 2026 (SOFIA 2026) do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) công bố, tổng sản lượng thủy sản thế giới năm 2024 đạt kỷ lục 235 triệu tấn, bao gồm 195 triệu tấn động vật thủy sản và khoảng 40 triệu tấn tảo.
Châu Á tiếp tục là trung tâm sản xuất lớn nhất, đóng góp 76% tổng sản lượng toàn cầu. Trong đó, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia và Việt Nam là những quốc gia giữ vai trò quan trọng đối với nguồn cung động vật thủy sản.
Với sản lượng khoảng 9,069 triệu tấn năm 2024, Việt Nam đứng thứ 4 thế giới, chiếm gần 5% tổng sản lượng động vật thủy sản toàn cầu. Đáng chú ý, khoảng 62% sản lượng trong nước đến từ nuôi trồng, cho thấy cơ cấu sản xuất đã chuyển mạnh sang nguồn cung có thể chủ động về giống, quy trình và mùa vụ.
Quy mô này đưa Việt Nam trở thành một mắt xích quan trọng của hệ thống thực phẩm thủy sản thế giới, không chỉ cung cấp nguyên liệu cho thị trường nội địa mà còn phục vụ mạng lưới chế biến và thương mại quốc tế.
Vai trò của ngành còn thể hiện ở sinh kế. Trong tổng số 65,3 triệu lao động trực tiếp tham gia sản xuất thủy sản sơ cấp trên toàn cầu năm 2024, Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có lực lượng lao động lớn, cùng với Ấn Độ, Trung Quốc, Bangladesh và Indonesia.
Nuôi trồng thủy sản tạo nên lợi thế của Việt Nam
Một trong những dấu mốc lớn của SOFIA 2026 là sản lượng nuôi trồng động vật thủy sản thế giới đạt 103 triệu tấn, vượt khai thác tự nhiên và chiếm 53% tổng sản lượng động vật thủy sản toàn cầu.
Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia đóng góp quan trọng cho sự chuyển dịch này.
Năm 2024, sản lượng nuôi trồng động vật thủy sản Việt Nam đạt khoảng 5,635 triệu tấn, cao gấp hơn 11 lần so với mức 499.000 tấn năm 2000. Sau hơn hai thập kỷ, Việt Nam đã xây dựng được năng lực sản xuất quy mô lớn, nổi bật ở các nhóm cá nước ngọt, tôm nước lợ và nhuyễn thể.
Theo các số liệu thống kê được tổng hợp trong báo cáo, Việt Nam có vị trí đáng chú ý ở nhiều nhóm sản xuất:
-
Giáp xác nuôi: Khoảng 1,37 triệu tấn, đứng thứ 2 thế giới, chỉ sau Trung Quốc. Đây là nhóm có giá trị thương mại cao, với tôm nuôi giữ vai trò chủ lực.
-
Nuôi trồng biển và ven biển: Khoảng 2,441 triệu tấn, đứng thứ 2 thế giới theo nhóm thống kê môi trường nuôi, bao gồm các hoạt động nuôi ở vùng biển và ven biển.
-
Nuôi trồng nội địa: Khoảng 3,194 triệu tấn, đứng thứ 4 thế giới, nổi bật với các loài cá nước ngọt, trong đó có cá tra.
-
Nhuyễn thể nuôi: Khoảng 394.000 tấn, thuộc nhóm quốc gia sản xuất lớn trên thế giới.
Những con số này phản ánh đặc điểm khác biệt của Việt Nam: không phụ thuộc vào một loài thủy sản duy nhất, mà sở hữu hệ thống nuôi trồng đa dạng từ nước ngọt, nước lợ đến biển.
Đồng bằng sông Cửu Long giữ vai trò trung tâm đối với tôm và cá tra, trong khi các vùng ven biển đóng góp nguồn cung nhuyễn thể và những đối tượng nuôi khác. Sự đa dạng về điều kiện sinh thái giúp Việt Nam phát triển nhiều ngành hàng, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu quản lý dịch bệnh, môi trường và chất lượng sản phẩm theo từng vùng nuôi.
Ở chiều ngược lại, khai thác tự nhiên vẫn đóng góp đáng kể. Năm 2024, Việt Nam đạt khoảng 3,278 triệu tấn khai thác biển và 156.000 tấn khai thác nội địa. Tuy nhiên, khi sản lượng khai thác động vật thủy sản toàn cầu đã tương đối ổn định quanh mức 92 triệu tấn, nuôi trồng được xem là động lực chính đáp ứng nhu cầu thực phẩm ngày càng tăng.
Đứng thứ 3 thế giới về xuất khẩu thủy sản
Nếu sản lượng phản ánh quy mô sản xuất, xuất khẩu cho thấy khả năng tham gia của Việt Nam vào chuỗi cung ứng thực phẩm toàn cầu.
Theo SOFIA 2026, khoảng 36% sản lượng động vật thủy sản thế giới được đưa vào thương mại quốc tế trong năm 2024. Tổng giá trị thương mại sản phẩm thủy sản đạt 186 tỷ USD, trong đó sản phẩm động vật thủy sản chiếm khoảng 184 tỷ USD.
Việt Nam đứng thứ 3 thế giới về giá trị xuất khẩu sản phẩm động vật thủy sản, đạt 10,5 tỷ USD, chiếm khoảng 6% thị phần toàn cầu. Hai quốc gia đứng trên là Trung Quốc với khoảng 20,1 tỷ USD và Na Uy với 16 tỷ USD. Xếp sau Việt Nam lần lượt là Ecuador với 9,2 tỷ USD và Chile với khoảng 8,5 tỷ USD.
Vị thế này đáng chú ý bởi Việt Nam không dẫn đầu về sản lượng nhưng lại có thứ hạng xuất khẩu cao, phản ánh vai trò của ngành chế biến và năng lực kết nối với các thị trường tiêu thụ lớn.
Ba nhóm sản phẩm tạo nên vị thế xuất khẩu của Việt Nam là tôm nuôi, cá tra và cá ngừ.
Trong đó, tôm và cá tra đại diện cho thế mạnh nuôi trồng quy mô lớn, còn cá ngừ gắn với năng lực khai thác, chế biến và thương mại quốc tế. Đặc biệt, sản phẩm tôm Việt Nam có khả năng tham gia nhiều phân khúc, từ nguyên liệu đông lạnh đến hàng chế biến giá trị gia tăng.
Tuy nhiên, các đối thủ đang có lợi thế riêng. Ecuador tập trung mạnh vào tôm nuôi, Na Uy nổi bật với cá hồi, trong khi Trung Quốc sở hữu thị trường nội địa lớn cùng mạng lưới sản xuất, chế biến và thương mại rộng khắp.
Điều đó cho thấy vị thế xuất khẩu của Việt Nam không chỉ được quyết định bằng sản lượng, mà còn phụ thuộc vào khả năng chế biến, kiểm soát chất lượng, chi phí logistics, an toàn thực phẩm và đáp ứng tiêu chuẩn từng thị trường.
Ở chiều nhập khẩu, Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản và Liên minh châu Âu tiếp tục là những trung tâm tiêu thụ quan trọng của thế giới. Riêng tại Hoa Kỳ, Việt Nam chiếm khoảng 7% giá trị nhập khẩu động vật thủy sản năm 2024, ngang Indonesia và chỉ sau Canada, Chile, Ấn Độ trong nhóm nhà cung cấp riêng lẻ.
Với một nền kinh tế có quy mô dân số và thị trường nội địa nhỏ hơn nhiều quốc gia sản xuất lớn, khả năng xuất khẩu sang các thị trường này thể hiện rõ vai trò quốc tế của ngành thủy sản Việt Nam.
Triển vọng đến 2034: Nuôi trồng tiếp tục mở rộng vai trò
SOFIA 2026 dự báo tổng sản lượng động vật thủy sản thế giới sẽ đạt khoảng 214 triệu tấn vào năm 2034, tăng gần 10% so với năm 2024. Trong đó, nuôi trồng thủy sản dự kiến đạt khoảng 119 triệu tấn, tiếp tục mở rộng tỷ trọng trong nguồn cung thực phẩm.
Đối với Việt Nam, kịch bản dự báo cho thấy tổng sản lượng động vật thủy sản có thể tăng từ 9,069 triệu tấn lên khoảng 10,213 triệu tấn vào năm 2034, tương ứng mức tăng 12,6%.
Riêng nuôi trồng thủy sản được dự báo tăng từ 5,635 triệu tấn lên 6,716 triệu tấn, tương đương 19,2% trong cả giai đoạn, hay bình quân khoảng 1,77% mỗi năm.
Nếu đạt được mức tăng này, Việt Nam sẽ bổ sung hơn 1 triệu tấn sản lượng nuôi trồng mỗi năm vào cuối kỳ so với năm 2024, tiếp tục củng cố vai trò trong nguồn cung thủy sản châu Á và thế giới.
Đáng chú ý, tốc độ tăng dự báo của Việt Nam cao hơn một số quốc gia nuôi trồng lớn như Trung Quốc, Ấn Độ và Indonesia. Dù vậy, đây là dự báo dài hạn, phụ thuộc vào điều kiện sản xuất, khả năng thích ứng biến đổi khí hậu, dịch bệnh và diễn biến nhu cầu thị trường.
Bên cạnh sản lượng, FAO dự báo mức cung thực phẩm động vật thủy sản bình quân đầu người toàn cầu tăng từ 21,3 kg năm 2024 lên khoảng 21,9 kg vào năm 2034. Nhu cầu tiêu thụ tiếp tục tạo dư địa cho các quốc gia có năng lực nuôi trồng và xuất khẩu lớn, trong đó có Việt Nam.
Từ cường quốc sản lượng đến cường quốc giá trị
Những thứ hạng trong SOFIA 2026 khẳng định Việt Nam đã có vị trí quan trọng trên bản đồ thủy sản thế giới. Tuy nhiên, quy mô sản xuất và giá trị xuất khẩu chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả kinh tế mà toàn bộ chuỗi ngành hàng tạo ra.
Một quốc gia có thể sản xuất nhiều nhưng vẫn đối mặt với chi phí cao, dịch bệnh, biến động giá nguyên liệu và lợi nhuận không ổn định. Tương tự, xuất khẩu lớn chưa đồng nghĩa toàn bộ giá trị gia tăng được giữ lại trong nước hoặc phân bổ đồng đều đến người nuôi.
Đây là thách thức đặc biệt quan trọng với Việt Nam khi lợi thế cạnh tranh bằng sản lượng ngày càng chịu sức ép từ các quốc gia mở rộng nuôi trồng công nghiệp.
FAO cũng cảnh báo rằng sự tăng trưởng của thủy sản toàn cầu đang diễn ra trong bối cảnh tài nguyên chịu nhiều áp lực. Tỷ lệ trữ lượng cá biển được đánh giá khai thác trong giới hạn bền vững về mặt sinh học giảm xuống còn 62,4% vào năm 2023. Biến đổi khí hậu, môi trường và các tiêu chuẩn thương mại ngày càng tác động mạnh đến hoạt động sản xuất.
Đối với Việt Nam, hướng phát triển trong thập kỷ tới vì vậy không chỉ là mở rộng sản lượng, mà còn phải nâng cao năng suất thực tế, giảm chi phí, tăng khả năng phòng ngừa dịch bệnh, quản lý vùng nuôi và nâng tỷ lệ sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu.
Công nghệ, dữ liệu sản xuất, truy xuất nguồn gốc và quản lý môi trường sẽ ngày càng quan trọng trong việc kết nối người nuôi với nhà máy chế biến và thị trường tiêu thụ.
SOFIA 2026 cho thấy Việt Nam đã có chỗ đứng vững chắc về quy mô sản xuất và xuất khẩu thủy sản. Nhưng trong thập kỷ tới, vị thế ấy sẽ không chỉ được đo bằng số triệu tấn sản xuất hay tỷ USD xuất khẩu, mà còn bằng khả năng tạo ra giá trị cao hơn, bền vững hơn từ chính nguồn tài nguyên và năng lực sản xuất của mình.
Nguồn: https://tepbac.com/tin-tuc/full/vi-the-va-vai-tro-cua-thuy-san-viet-nam-tren-ban-do-the-gioi-39223.html